column

Zelf je wereldbeeld in elkaar knutselen

Ik zal het maar eerlijk toegeven: ik zou er niet raar van opkijken als de Amerikanen uiteindelijk toch niet op 1 juli 1969 op de maan geland zijn. En dat de beelden die vertoont werden eigenlijk uit een studio in Hollywood gemaakt werden. Ben ik een complotdenker? Ja, zal jij als ‘weldenkend’ mens zeggen. Nee, hooguit een scepticus, zou ik zeggen. Ja maar, dat zeggen alle complotdenkers van zichzelf, zal je tegenwerpen.

Complottheorieën winnen terrein en het lijkt erop dat aantal aanhangers in deze rare tijden alleen maar toeneemt. Maar wat drijft mensen om zich over te geven aan complottheorieën? Want complotdenkers worden vaak met een scheef oog aangekeken. Ze plaatsen zich buiten de ‘werkelijkheid’ en dat maakt ze onbetrouwbaar en gevaarlijk in de ogen van mensen die hechten aan houvast in chaotische en onzekere tijden.

Terwijl de meeste mensen zich afkeren van complottheorieën vormen samenzweringen en manipulaties in fictie en non-fictie verhalen juist een geliefd thema. Boeken, films en series waarin dé waarheid of dé werkelijkheid oplossen in een schimmige en duistere schijnwereld zijn populairder dan ooit, denk bijvoorbeeld aan De Slinger van Foucault, The X-files, The Truman Show, The Matrix en The Da Vinci Code. Het is razend populaire fictie waarin duistere krachten heersen, die meestal samenspannen tegen onschuldige en nietsvermoedende burgers met als inzet de wereldheerschappij.

Complotdenkers beperken zich echter niet tot fictie, ze zien bedreigingen in de ‘echte wereld’. Daarbij delen ze de wereld op in categorieën, in waarheid en bedrog, in mensen die slapen en mensen die wakker zijn. Maar om grip en overzicht te houden op de chaotische wereld maken we allemaal onderverdelingen. Dit ‘voorwetenschappelijke’ denken is volgens de Franse antropoloog Claude Lévi-Strauss heel menselijk en op zich zeker niet verkeerd, omdat volgens Lévi-Strauss elke orde beter is dan geen orde.

Het is dus geen exclusieve eigenschap van complotdenkers, dat doen we allemaal en vaker dan we zouden willen toegeven. We selecteren berichten die ons bevallen en die ons gelijk bevestigen in discussies en gaan daarin selectief te werk. Wat ons niet bevalt laten we weg en vergeten we. We vertrouwen daarbij – vaak onterecht – op onze zintuigen of onze intuïtie; emoties en onze moraal sturen onbewust onze waarnemingen. Complotdenkers doen dat ook, en dat maakt ze niet veel anders dan andere mensen.

“…vanuit dit gezichtspunt kan het mythische denken als een intellectuele vorm van knutselen worden beschouwd,” schrijft Lévi-Strauss. Zo knutselen mensen hun werkelijkheid tot een zinvol geheel waarin ze een duidelijke plaats hebben. Lévi-Strauss noemde dat Het wilde denken. Het wilde denken is niet meer en minder dan een poging om ordening aan te brengen in een vreemde wereld, een praktijk die al voorkwam bij prehistorische mensen, en bij niet-westerse culturen die in stamverband leven maar ook bij ons, moderne mensen. Dankzij het internet en de sociale media is meer dan genoeg knutselmateriaal te vinden.

Alleen schieten complotdenkers door in hun ordening van de feiten. Complotdenkers slaan fanatiek aan het werk met het bijeenscharrelen van ‘feiten’ die hun bouwwerk ondersteunen, met allerlei verhalen en data die ze verzamelen via sociale media en het internet. Zij maken van al dat materiaal een project, een bouwwerk dat aan elkaar hangt van halve waarheden. Daarbij vormen vaak angst, achterdocht en paranoia een ongezond fundament. Zo bouwen ze een complex vlechtwerk, dat nauwelijks te doorgronden of bevatten is.

En ik? Ach, ik vind het leuk om te speculeren over die maanlanding, ik denk dat de officiële versie vast waar is, en tegelijkertijd vind ik het grappig om na te denken over die andere versie, zoals de makers van de film Capricorn One deden. Niet meer en niet minder. Maar een wereldwijd complot? Met pizzaketens, gevaarlijke straling en pedofielen? Alsjeblieft, daar heb je wel heel veel fantasie voor nodig.

lees ook het essay: Het wilde denken

Spread the word

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.